در سالهای اخیر گرایشهای زیادی در طراحی با محوریت «دیزاین برای تاثیرات اجتماعی»، «طراحی کاربر محور» و «تفکر طراحی» شکل گرفته است که همگی به «همدلی» و «درک نیاز کاربران» تاکید دارند. روزانه پروژههای آکادمیک، جوایز طراحی و محصولات زیادی وارد بازار میشوند که پیامآورِ این شعارها هستند. در اینجا اما نیت خوب طراح کافی نیست، چرا که همانند تمامی سازوکارهای ستم، انتخابهای طراحی درون ساختارهای کلانتر قدرت عمل میکنند.
بر اساس مقالهٔ مشهور لنگدن وینر «آیا مصنوعات سیاست دارند؟» (Winner 1980)، عدالت در طراحی با این شناخت آغاز میشود که طراحی ذاتاً سیاسی است در کتاب روشنگرانهٔ Design Justice، ساشا کوستانزا-چاک تأکید میکند که طراحی فعالیتی است که نابرابریها را بازتولید میکند و این نابرابریها اغلب بر اساس طبقۀ اجتماعی، جنسیت و نژاد شکل میگیرند. این چارچوب نشان میدهد که طراحی نه فقط مسئلهٔ سلیقه یا کاربری، بلکه فعالیتی است که قدرت را توزیع میکند و کسانی که کمترین دسترسی به قدرت را دارند، بیشترین هزینه را میپردازند.
عدالت در طراحی برخلاف سایر رویکردها، مسائل را به صورت کلان و در متنِ سیستم اجتماعی، سیاسی، اقتصادی بررسی میکند و باور دارد که برای بسیاری از مسائل، دیزاین نه تنها راه حلی ولو موقت نیست بلکه به شکل ناخواسته میتواند به تشدید نابرابری بیانجامد.
شاید بتوان گفت عدالت در طراحی بیش از آنکه رویکردی برای «طراحی کردن» باشد، چارچوبی برای «تصمیمگیری درباره طراحی» است؛ چارچوبی که به جای ارائهی راهحلهای فوری، مشروعیت خودِ مداخلهٔ طراحی را زیر سؤال میبرد. در این دیدگاه، علیرغم گفتمان رایج که دیزاین را راهحلی برای همهٔ مشکلات و رویکردی برای «نجات جهان» میداند، گاهی طراحی نکردن یا تن ندادن به مداخلاتی که نابرابریها را در لباسی خوشآبورنگ عرضه میکنند، خود میتواند گامی موثر در کاهش نابرابریها باشد.
همهٔ مشکلات ساختاری، هرچند مهم و بحرانی، را نمیتوان با طراحی یک اپلیکیشن، محصول، پلتفرم یا سایر مداخلات طراحی حل کرد؛ زیرا چنین رویکردی اغلب بار مسائل ساختاری را به سطح فردی منتقل میکند و مسئولیت ناکارآمدی سیستمها را بر دوش کاربران میگذارد.عدالت در طراحی ما را به طرح پرسشهایی درباره چگونگی عملکرد فعلی فرآیندهای طراحی و چگونگی عملکرد مطلوب آنها ترغیب میکند، از جمله:
• عدالت و برابری: چه کسی حق دارد طراحی کند؟
• ذینفعان: برای چه کسی یا با چه کسی طراحی میکنیم؟
• ارزشها: چه ارزشهایی را در اشیاء و سیستمها رمزگذاری و بازتولید میکنیم؟
• دامنه و چارچوب: مسائل طراحی را چگونه تعریف و چارچوببندی میکنیم؟
• مکانها: طراحی را کجا انجام میدهیم، چه مکانهایی برتر و چه مکانهایی حاشیهای هستند، و چگونه مکانهای طراحی را در دسترس کسانی که بیشترین تأثیر را خواهند داشت قرار میدهیم؟
• مالکیت، پاسخگویی و اقتصاد سیاسی: چه کسی مالک و بهرهمند از نتایج طراحی است، چه روابط اجتماعی توسط طراحی بازتولید میشوند، و چگونه به کنترل جامعه بر فرآیندهای طراحی نزدیک میشویم؟
• گفتمان: چه داستانهایی درباره نحوه طراحی چیزها روایت میکنیم؟ (Costanza-Chock, 2018)
تاریخچه
مفهوم «عدالت در طراحی» (Design Justice) بهعنوان یک رویکرد انتقادی، در سال ۲۰۱۰ و در پی نارضایتی از رویکردهای مسلطی چون Design Thinking، Human-Centered Design و Inclusive Design شکل گرفت؛ رویکردهایی که با وجود ادعای همدلی و شمول، اغلب از پرداختن به ریشههای ساختاری نابرابری بازمیماندند.
Design Justice نخست نه در دانشگاه، بلکه در پیوند میان فعالان اجتماعی، طراحان انتقادی، و جوامع بهحاشیهراندهشده شکل گرفت. یکی از نقاط عطف این جریان، تأسیس شبکهٔ Design Justice Network در حدود سال ۲۰۱۵ در ایالات متحده است؛ شبکهای متشکل از طراحان، کنشگران، پژوهشگران و اعضای جوامعی که معمولاً موضوع طراحیاند، اما در فرآیند تصمیمگیری نقشی ندارند.
نقش کلیدی در صورتبندی نظری این رویکرد را ساشا کوستانزا-چاک (Sasha Costanza-Chock) ایفا کرد. کتاب تأثیرگذار او با عنوان Design Justice: Community-Led Practices to Build the Worlds We Need که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، برای نخستینبار اصول، پیشفرضها و نقدهای این رویکرد را بهصورت منسجم تدوین کرد. کوستانزا-چاک با تکیه بر نظریههای فمینیستی، عدالت اجتماعی، و مطالعات انتقادی فناوری، نشان میدهد که طراحی نه کنشی خنثی، بلکه عملی سیاسی است که میتواند نابرابریهای مبتنی بر طبقه، جنسیت، نژاد و دسترسی به قدرت را بازتولید یا به چالش بکشد.
سایت Design Justice Network در سال 2016 توسط شبکه Design Justice (DJN) راه اندازی شد. بنیانگذاران و اعضای اولیهی این گروه همچون ساشا کوستانزا-چاک، Una Lee، Victoria Barnett و Wesley Taylor این اصول را بهصورت جمعی و به عنوان چارچوب نظری این رویکرد ارائه کردند.
اصول شبکهی عدالت در طراحی (Design Justice Network Principles)
این یک سند زنده است.
1. ما از طراحی برای پایداری، بهبود و توانمندسازی جوامع خود استفاده میکنیم، و همچنین به دنبال رهایی از سیستمهای استثمارگر و ستمگر هستیم.
2. ما صدای کسانی که مستقیماً تحت تأثیر نتایج طراحی هستند را در مرکز توجه قرار میدهیم.
3. ما تأثیر طراحی بر جامعه را بر نیت طراح اولویت میدهیم.
4. ما تغییر را به عنوان فرآیندی پاسخگو، در دسترس و مشارکتی، به جای نقطه در پایان فرآیند میبینیم.
5. ما نقش طراح را بهعنوا یک تسهیلگر میبینیم تا یک متخصص.
6. ما بر این باوریم که هر فرد بر اساس تجربهی زیستهی خود یک کارشناس است و همهی ما مشارکتهای منحصربهفرد و درخشانی برای ارائه در فرایند طراحی داریم.
7. ما دانش و ابزارهای طراحی را با جوامع خود به اشتراک میگذاریم.
8. ما به سمت نتایجی پایدار، جامعهمحور و کنترل شده حرکت میکنیم.
9. ما به دنبال راهحلهایی غیر استثماری هستیم که ما را به زمین و به یکدیگر پیوند دهند.
10. ما پیش از جستجوی راهحلهای جدید، به دنبال آنچه در سطح جامعه هماکنون کار میکند میگردیم. ما به دانشها، شیوههای سنتی، بومی و محلی احترام میگذاریم.
چه کسی؟ برای/با چه کسی طراحی میکند؟
چنانکه گفته شد، یکی از اصول محوری رویکرد عدالت در طراحی توجه به این نکته است که همدلی با کاربران صرفاً از طریق مشاهده و مصاحبه حاصل نمیشود؛ بلکه مستلزم مشارکت فعال آنان در تمام مراحل فرایند طراحی است. در این چارچوب، طراحان بهجای آنکه بکوشند با اتکا به دانش تخصصی خود راهحلی را به یک جامعه «تزریق» کنند، باید در نقش تسهیلگر در کنار جامعه قرار گیرند و از شیوهها، دانشها و راهکارهای بومی و زیستهٔ جامعهٔ هدف برای مواجهه با مسائل بهره بگیرند.
عدم شناخت دقیق طراحان از جامعهٔ هدف میتواند به وضعیتی بینجامد که در آن طراحان همچون «توریستها»، برای مدتی کوتاه با یک جامعه در تماس قرار میگیرند و بر اساس برداشتی سطحی، راهحلهایی ارائه میدهند که در بلندمدت نه کارآمدند و نه پایدار. افزون بر این، باید توجه داشت که جایگاه خودِ طراح نسبت به جامعهٔ هدف از حیث جنسیت، نژاد، طبقه و سایر اشکال تمایز اجتماعی در آنچه «ماتریس سلطه » نامیده میشود میتواند بهطور مستقیم بر نتیجهٔ طراحی اثر بگذارد؛ چرا که حتی انتخاب اینکه چه کسانی بهعنوان «کاربر» یا «جامعهٔ هدف» در نظر گرفته میشوند نیز امری خنثی یا صرفاً فنی نیست.
جایگاه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی طراح تعیین میکند که دسترسی او به کدام گروهها آسانتر است، چه صداهایی «قابلشنیدن» یا «نماینده» تلقی میشوند، و کدام گروهها بهویژه حاشیهایترین و کمقدرتترین افراد از فرایند طراحی حذف میشوند یا صرفاً در مقام سوژههای مشاهده باقی میمانند، نه مشارکتکنندگان در تصمیمگیری. از این منظر، تصمیم دربارهٔ اینکه چه کسی «کاربر» محسوب میشود، خود یک کنش سیاسی است که میتواند نابرابریهای موجود را بازتولید یا تشدید کند.
در رویکرد عدالت در طراحی، اصل بر آن است که طراحی باید بهگونهای سامان یابد که در وهلهٔ نخست پاسخگوی نیازهای حاشیهایترین و کمقدرتترین گروههای جامعه باشد؛ نه آنکه صرفاً به گروههای در دسترستر یا همجایگاه با طراح اولویت دهد.
جمع بندی
همانطور که اشاره شد، عدالت در طراحی هنوز رویکردی زنده، پویا و نیازمند بهروزرسانی مداوم است. نقدهایی که نسبت به این رویکرد مطرح شده است، عمدتاً حول زمانبر و پیچیده بودن فرآیندهای مشارکتی است که Design Justice ارائه میدهد. برخی پژوهشگران معتقدند که این چارچوب در حال حاضر بیشتر سطح نظری دارد و پیادهسازی آن در صنایع بزرگ دشوار است. با این حال، حتی طرح مسئله و به پرسش کشیدن مفاهیم و روشهای سنتی طراحی میتواند به ایجاد بحث و گفتوگو منجر شود و در نهایت زمینهای برای شکلگیری چارچوبهای عملی فراهم آورد که ارزشهای عدالت، مشارکت و بازتوزیع قدرت را در طراحی رعایت کنند.
منابع
Winner, L. (2017). Do artifacts have politics? In Computer ethics (pp. 177-192). Routledge.
Costanza-Chock, S. (2018). Design justice: Towards an intersectional feminist framework for design theory and practice.
Costanza-Chock, S. (2020). Design justice: Community-led practices to build the worlds we need. The MIT Press.
Network, D. J. (2018). Design justice principles. Design Justice Network. Retrieved March, 31, 2022.
Collins, P. H. (2000). Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment (2nd ed.). Routledge.
1. ماتریس سلطه (Matrix of Domination) مفهومی است که توسط پاتریشیا هیل کالینز مطرح شده و به شبکهای درهمتنیده از روابط قدرت اشاره دارد که بر اساس عواملی چون جنسیت، نژاد، طبقه، قومیت، و سایر اشکال تمایز اجتماعی عمل میکنند. این ساختارها بهصورت همزمان و متقاطع عمل کرده و تعیین میکنند چه گروههایی دسترسی، صدا و قدرت تصمیمگیری بیشتری دارند و چه گروههایی به حاشیه رانده میشوند (Collins, 2000).
